Hoạt động tra cứu, kiểm tra hiệu lực và áp dụng văn bản quy phạm pháp luật được thực hiện trên cơ sở Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật số 64/2025/QH15, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 87/2025/QH15. Theo đó, các Điều 53 đến Điều 58 quy định về hiệu lực và nguyên tắc áp dụng văn bản quy phạm pháp luật; Điều 63 và Điều 64 quy định về kiểm tra, xử lý, rà soát và hệ thống hóa văn bản. Các nội dung này được cụ thể hóa tại Nghị định số 79/2025/NĐ-CP. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm phát hiện, xem xét và xử lý những quy định trái pháp luật, mâu thuẫn, chồng chéo hoặc không còn phù hợp, góp phần bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất của hệ thống pháp luật.

Trong quá trình tra cứu, cần ưu tiên sử dụng các nguồn thông tin chính thức như Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật, Công báo điện tử và cổng thông tin điện tử của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Việc tra cứu cần xác định chính xác tên, số ký hiệu, cơ quan ban hành, thời điểm có hiệu lực và phạm vi điều chỉnh của văn bản. Theo Điều 56 và Điều 57 Luật số 64/2025/QH15, văn bản quy phạm pháp luật có thể bị tạm ngưng hiệu lực hoặc hết hiệu lực toàn bộ hay một phần theo quy định pháp luật. Đặc biệt, khoản 2 Điều 57, được sửa đổi bởi Luật số 87/2025/QH15, quy định về hiệu lực của văn bản quy định chi tiết khi văn bản được quy định chi tiết hết hiệu lực do được sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế, trừ trường hợp văn bản quy định chi tiết được công bố tiếp tục có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần. Vì vậy, khi xác định hiệu lực áp dụng, cần đồng thời kiểm tra lịch sử sửa đổi, bổ sung, các quy định chuyển tiếp và văn bản hợp nhất có liên quan.

Đối với trường hợp có quy định khác nhau giữa các văn bản quy phạm pháp luật, Điều 58 Luật số 64/2025/QH15 xác lập nguyên tắc ưu tiên áp dụng văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn khi các văn bản quy định khác nhau về cùng một vấn đề. Trường hợp các văn bản do cùng một cơ quan ban hành có quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì áp dụng quy định của văn bản ban hành sau. Đối với sự khác nhau giữa pháp luật trong nước và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, nguyên tắc chung là ưu tiên áp dụng điều ước quốc tế, trừ Hiến pháp. Ngoài ra, việc áp dụng pháp luật khác với các nguyên tắc tại khoản 1 đến khoản 5 Điều 58 do Quốc hội quy định. Những nguyên tắc này là cơ sở để xác định đúng quy phạm được áp dụng, bảo đảm tính thống nhất trong giải quyết các vấn đề pháp lý.

Bên cạnh việc xác định quy phạm được ưu tiên áp dụng, pháp luật còn quy định cơ chế xử lý văn bản trái pháp luật. Theo Điều 23 Nghị định số 79/2025/NĐ-CP, các hình thức xử lý bao gồm đình chỉ việc thi hành, bãi bỏ toàn bộ hoặc một phần văn bản trái pháp luật và đính chính văn bản có sai sót về căn cứ ban hành, thể thức, kỹ thuật trình bày theo quy định. Việc xử lý phải được thực hiện bởi cơ quan, người có thẩm quyền theo trình tự, thủ tục luật định, nhằm bảo đảm tính hợp pháp và sự thống nhất của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật.

Như vậy, việc nắm vững phương pháp tra cứu, kiểm tra hiệu lực và nguyên tắc xử lý sự khác nhau giữa các văn bản quy phạm pháp luật có ý nghĩa quan trọng trong nghiên cứu, giảng dạy và thực hành pháp luật. Trong bối cảnh chuyển đổi số, các công cụ tìm kiếm và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ hoạt động tra cứu, nhưng thông tin cần được kiểm chứng thông qua các nguồn pháp luật chính thức. Điều này góp phần nâng cao tính chính xác trong viện dẫn, áp dụng pháp luật, đồng thời phát triển tư duy pháp lý và kỹ năng giải quyết các tình huống thực tiễn.