Theo Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung, hành vi sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản khi đáp ứng các điều kiện luật định. Chẳng hạn, đối tượng giả danh nhân viên ngân hàng, tạo thông báo chuyển tiền không có thật hoặc đưa thông tin sai lệch nhằm khiến người bị hại tự nguyện chuyển giao tài sản. Trong những trường hợp này, cần làm rõ hành vi gian dối, ý định chiếm đoạt và mối quan hệ giữa thủ đoạn gian dối với việc chuyển giao tài sản.

Đối với hành vi lợi dụng công nghệ để chiếm đoạt tài sản, Điều 290 Bộ luật Hình sự quy định tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản. Các hành vi được đề cập bao gồm sử dụng trái phép thông tin tài khoản, thẻ ngân hàng để chiếm đoạt tài sản, truy cập bất hợp pháp vào tài khoản hoặc lừa đảo trong thanh toán điện tử. Tuy nhiên, việc áp dụng điều luật này phải bảo đảm nguyên tắc phân định với các tội danh khác, đặc biệt là tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Ở góc độ dân sự, trường hợp một bên đã nhận tiền nhưng không thực hiện đúng nghĩa vụ giao hàng hoặc thanh toán chưa đương nhiên làm phát sinh trách nhiệm hình sự. Theo Điều 351 và Điều 360 Bộ luật Dân sự năm 2015, bên vi phạm nghĩa vụ có thể phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ và bồi thường thiệt hại theo quy định. Chỉ khi có đủ căn cứ xác định hành vi chiếm đoạt và các dấu hiệu cấu thành tội phạm thì mới đặt ra việc xử lý hình sự.

Để bảo vệ quyền lợi khi phát hiện giao dịch bất thường, người bị hại cần nhanh chóng liên hệ ngân hàng hoặc tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán để yêu cầu kiểm tra, tra soát và áp dụng biện pháp phù hợp. Đồng thời, cần lưu giữ lịch sử chuyển khoản, tin nhắn, địa chỉ trang web và thông tin tài khoản nhận tiền để cung cấp cho cơ quan công an. Theo Điều 11 Luật Giao dịch điện tử năm 2023, thông điệp dữ liệu có thể được sử dụng làm chứng cứ theo quy định pháp luật.

Như vậy, phòng ngừa gian lận trong thanh toán trực tuyến không chỉ đòi hỏi nâng cao nhận thức về an toàn giao dịch mà còn cần xác định đúng trách nhiệm pháp lý. Phân biệt rõ hành vi phạm tội với tranh chấp dân sự là cơ sở bảo vệ quyền lợi hợp pháp, đồng thời bảo đảm việc áp dụng pháp luật khách quan và chính xác.